30 روز 30 پیام پیام دوازدهم: " قناعت"
23 بازدید
تاریخ ارائه : 7/29/2013 1:53:00 PM
موضوع: الهیات و معارف اسلامی

پيام دوازدهم: " قناعت"

دعاى روز دوازدهم ماه مبارک رمضان

" اللهمّ زَيّنّي فيهِ بالسّتْرِ والعَفافِ واسْتُرني فيهِ بِلباسِ القُنوعِ والکفافِ واحْمِلني فيهِ على العَدْلِ والإنْصافِ وامِنّي فيهِ من کلِّ ما أخافُ بِعِصْمَتِک يا عِصْمَةَ الخائِفين"

"خدايا زينت ده مرا در آن با پوشش و پاکدامنى و بپوشانم در آن جامه قناعت و خوددارى و وادارم نما در آن بر عدل و انصاف و آسوده ام دار در آن از هر چيز که مى ترسم به نگاهدارى خودت اى نگه دار ترسناکان . "

عن فاطمه الزهرا سلام الله عليها : ما يصنع الصائم بصيامه اذا لم يصن لسانه و سمعه و بصره و جوارحه. بحار، ج 93 ص 295

حضرت زهرا عليها السلام فرمود: روزه‏دارى كه زبان و گوش و چشم و جوارح خود را حفظ نكرده روزه‏اش به چه كارش خواهد آمد.

قناعت، از فضيلت هاي مهم اخلاقي و صفات پسنديده انساني است که از گرفتار شدن انسان به رذيلت دنيادوستي که ريشه همه خطاهاست جلوگيري مي کند. در رهنمودهاي اولياي الهي با تعابير مختلفي از فضيلت و ارزش قناعت سخن به ميان آمده و تأکيد شده است که خوش ترين زندگي را کسي دارد که به صفت قناعت آراسته است و گرنه انسان هاي حريص و آنهايي که در تمام لحظات زندگي به دنبال تحصيل ثروتند، اگر تمام دنيا را به آنها بدهند سير نمي شوند و در نتيجه لحظه اي در زندگي از آرامش و آسايش برخوردار نيستند. حضرت علي عليه السلام افزون بر تصريح به اين حقيقت که حريص هرچند همه امکانات دنيا را در اختيار داشته باشد باز فقير است، مي فرمايند: «خوش ترين زندگي را کسي دارد که خداوند متعال نعمت قناعت را به او عنايت کرده است».

برخورداري از بي نيازي مادي و داشتن ثروت و امکانات بيشتر مالي يکي از خواست هاي مهم افراد بشر در زندگي است. اغلب به خاطر افراط، عده اي آن چنان فريفته مال و ثروت مي شوند که تمام لحظات زندگي شان را صرف تحصيل آن مي نمايند و گمان مي کنند که با اين روش به بي نيازي دست خواهند يافت؛ غافل از آن که فقر و دارايي ريشه در نفس آدمي دارند. اگر انسان به تهذيب نفس بپردازد در عين کم داشتن قانع و بي نياز مي شود، ولي اگر از اين امر غفلت کند و حرص و آز در وجود او ريشه بدواند، هرقدر ثروتمند باشد، بي نياز نمي شود. حضرت علي عليه السلام در اين باره تصريح مي کنند: «به جستجوي بي نيازي برخاستم، آن را جز در قناعت نديدم. شما هم قناعت کنيد تا بي نياز شويد».

از جمله اموري که مانع دست يابي به صفت قناعت مي شوند حرص و آز است. اين صفت يکي از نمودهاي حبّ دنياست که انسان را وادار مي سازد که همواره به دنبال جمع کردن ثروت بيشتر باشد و به هيچ حدّي از آن کفايت نکند. واضح است کسي که به اين رذيله اخلاقي آلوده شد هرگز به صفت پسنديده قناعت نمي تواند آراسته شود. تنها راه برخورداري از قناعت ريشه کن ساختن صفت حرص از وجود آدمي است. علي عليه السلام در اشاره به اين حقيقت مي فرمايند: «تا زماني که حرص از بين نرود قناعت تحقق پيدا نمي کند».

در فرهنگ اسلامي ارزش و اعتبار افراد از راه ميزان آراستگي آنها به فضيلت هاي اخلاقي و صفات انساني و دوري آنها از صفت هاي ناپسند نفساني مشخص مي شود. بدون ترديد برخورداري از قناعت. پرهيزگاري، ترک حرص و آزمندي از جمله اوصافي است که زمينه تحقق سعادت واقعي انسان را فراهم مي سازد. از اين حقيقت در روايات ائمه اطهار عليه السلام با تعابير متفاوتي ياد شده است. حضرت علي عليه السلام با توجه به آثاري که اين اوصاف در زندگي و روند رشد معنوي انسان دارند مي فرمايند: «گرامي ترين مردم کسي است که قناعت و پارسايي و دوري از حرص و طمع را پيشه خود سازد؛ چرا که حرص و طمع فقر بالفعل و قناعت بي نيازي آشکار است که همگان آن را در افراد آراسته به صفت قناعت مي توانند به آساني مشاهده کنند».

در بينش اسلامي مهم ترين راه تحصيل کمال واقعي انسان اصلاح نفس است. لذا از آن به عنوان بزرگ ترين و برترين جهاد ياد مي شود. واضح است به انجام رساندن اين مسئوليت بزرگ همانند ساير اهداف شرط هايي دارد که بدون در نظر گرفتن آنها تحصيل اين هدف امکان پذير نيست. از جمله اموري که از آن به عنوان زمينه ساز اصلاح نفس ياد شده داشتن قناعت در زندگي است؛ چرا که برخورداري از اين فضيلت، صفاتي چون اسراف و تبذير و طمع را که هر يک به گونه اي مانع اصلاح نفسند، از آدمي دور مي کند. علي عليه السلام مي فرمايند: «قناعت از مؤثرترين عوامل اصلاح نفس است».

در هر جامعه اي با توجه به نوع فرهنگ و نظام ارزشي حاکم بر آن براي زندگي شايسته و مناسب ويژگي هاي مخصوصي ذکر مي شود. به سبب حاکميت جهان بيني هاي مادي، در اغلب جوامع، گونه اي از زندگي به عنوان زندگي خوب و موفق ياد مي شود که از امکانات مالي و دارايي بيشتري برخوردار باشد. ولي در بينش اسلامي صالح ترين و مطلوب ترين زندگي آن است که به جاي محور قرار گرفتن دارايي، در آن برخورداري از ارزش هاي الهي و فضيلت هاي انساني مهم دانسته شود و اساس زندگي را اوصاف شايسته اخلاقي تشکيل دهد. بر اين اساس در رهنمودهاي اولياي الهي به ويژگي هايي برمي خوريم که متأسفانه امروزه بر اثر دور شدن از ارزش هاي الهي حتي در جوامع اسلامي هم کم تر به چشم مي خورد؛ به عنوان مثال حضرت علي عليه السلام مي فرمايند: «پاک ترين زندگي آن زندگي است که در آن به قناعت اکتفا شود».

از نشانه هاي خوش بختي انسان در زندگي آن است که به اندازه اي از امکانات مادي و توانايي مالي برخوردار باشد که مجبور نشود که دست به سوي ديگران دراز کند. به منظور در امان ماندن از اين پيش آمد ناگوار توصيه هاي زيادي از ناحيه رهبران الهي براي افراد بشر عرضه شده است که از جمله آنها سفارش به پرهيز از سستي و بي کاري و خودداري از اسراف و ريخت وپاش در زندگي و ضرورت داشتن برنامه دقيق براي زندگي است. در اين زمينه يکي از مهم ترين رهنمودها رعايت اصل قناعت است. حضرت علي عليه السلام مي فرمايند: «هرکس به آن مقدار از روزي که خداوند قسمت او قرار داده است قناعت کند، از آنچه در دست مردم است بي نياز مي شود».

از مهم ترين عوامل تهديد دين و اعتقادات انسان، نداشتن نگرش مناسب به ثروت است. گاهي انسان در نتيجه فريفته شدن به زرق وبرق مال دنيا، حتي تمام احکام الهي و ارزش هاي اخلاقي و انساني را زيرپا مي گذارد تا به آن دست يابد و گاهي هم بر اثر نداشتن برنامه مناسب در مصرف آن چه به دست آورده است دچار اسراف و تبذير مي شود و در نتيجه از حدود الهي تجاوز کرده به خود و ساير افراد جامعه ضرر مي رساند. در مجموعه تعاليم الهي اسلام، هم در زمينه شيوه هاي به دست آوردن مال و هم در نحوه مصرف آن احکام و مقرراتي وضع شده است. علي عليه السلام درباره مال دنيا و چگونگي برخورد با آن به پيروان خود توصيه مي کنند: «به منظور سالم ماندن دينتان به مقدار کم از مال دنيا قانع باشيد؛ زيرا انسان با ايمان را اندکي از مال دنيا قانع مي سازد».

اگر از مردم سؤال شود که «دوست داريد از چه نوع زندگي برخوردار باشيد؟»، بدون ترديد اغلب آنها در پاسخ خواهند گفت: «دوست داريم زندگي خوب و راحتي داشته باشيم». امّا در پاسخ به اين پرسش که «چگونه مي توان به يک زندگي راحت دست يافت؟» ديدگاه ها و نظريه هاي مختلفي وجود دارد. عده اي معتقدند از طريق تلاش هاي بي وقفه شبانه روزي دست يابي به زندگي راحت ميسر است. برخي ديگر اعتقاد دارند داشتن دارايي بيشتر زمينه داشتن يک زندگي خوب را فراهم مي سازد. اما حضرت علي عليه السلام مي فرمايند: «آسوده ترين مردم در زندگي فردي است که قناعت را پيشه خود سازد».

يکي از صفت هاي زشت نفساني که در نتيجه عدم تزکيه نفس در وجود انسان پيدا مي شود طمع است. صاحب اين صفت به سبب علاقه بيش از حدي که به مال دنيا دارد، هميشه چشم به مال مردم دارد و به آنچه خود دارد اکتفا نمي کند. از جمله آثار اين صفت ناپسند آن است که يقين و اعتماد انسان را به خدا کم مي کند و فرد را در ديد مردم خوار و بي مقدار مي سازد. بعلاوه اين صفت فرد را وادار مي سازد که عزت نفس و شخصيت واقعي خود را ناديده گرفته، به تملّق گويي افراد بپردازد و در نتيجه هر روز بيش از پيش از منزلت انساني فاصله گيرد و از درگاه خداوند دورتر شود. حضرت علي عليه السلام فرمود: «هرکس قناعت کند طمع او کم مي شود و انسان قانع از آفات و ضررهاي طمع در امان مي ماند».

به سبب آثار بدي که افراط و تفريط در پي دارد، در تعاليم حيات بخش اسلامي همواره به ميانه روي در کارها و عدم تجاوز از حدّ اعتدال در امور تأکيد مي شود. بر اين اساس چون تبعيت از شهوات نفساني انسان را از منزلت واقعي خود دور مي سازد، در مجموعه رهنمودهاي ديني توصيه شده است که افراد از راه مطيع ساختن قوه شهويه بر قوه عاقله، بکوشند از هرگونه افراط و تفريط در برآوردن خواهش هاي نفساني جلوگيري کنند تا از اين طريق زمينه سالم ماندن نفس از همه آلودگي هاي معنوي فراهم گردد. يکي از عوامل مهم پاک دامني و حفظ سلامت نفس آراستگي به قناعت و راضي بودن به حدّ ضرورت در تأمين نيازهاست. حضرت علي عليه السلام در اين باره مي فرمايند: «نفس قانع انسان را در دست يابي به طهارت معنوي و تحصيل پاک دامني ياري مي کند».

روزي شخصي از علي عليه السلام درباره حيات طيبه اي که در آيه 97 سوره نحل به آن اشاره شده است سؤال کرد. آن حضرت در جواب فرمودند: «مراد از حيات طيبه قناعت است».

در سخنان اولياي الهي در موارد زيادي از اوصاف خوشبخت ترين انسان ها سخن به ميان آمده است. واضح است آن بزرگواران از طريق ذکر اين اوصاف تلاش نموده اند تا مردم را به کسب اين قبيل اوصاف که سعادت جاودانه آنها را در پي خواهد داشت، تشويق کنند. حضرت علي عليه السلام از اوصاف پسنديده انسان هاي سعادتمند اين گونه ياد مي کنند: «خوش بخت کسي است که همواره به ياد قيامت باشد و براي روز جزا بکوشد و به مقدار ضرورت قانع باشد و از خداوند در هر حال خشنود باشد».

يکي از اوصاف مشترک همه انبياي الهي که مسئوليت هدايت مردم را به عهده داشته اند، برخورداري از يک زندگي ساده و همراه با زهد و قناعت است.حضرت علي عليه السلام در اين باره مي فرمايد: «خداوند متعال فرستاده هاي خود را در اراده شان نيرومند گرداند. گرچه از نظر ظاهر تهي دست و داراي زندگي بسيار ساده بودند، اما زندگي آنها پيوسته همراه با قناعتي بود که دل ها و ديده ها را پر از بي نيازي مي ساخت؛ هرچند که فقر آنها چشم ها و گوش ها را از ناراحتي لبريز مي ساخت».

حضرت علي عليه السلام در وصيت هاي حيات بخش خود به فرزند بزرگوارشان امام حسين عليه السلام ، آن حضرت را به بسنده کردن به مقدار ضرورت از مال دنيا و در نظر داشتن اصل قناعت سفارش مي کنند و مي فرمايند: «هيچ دارايي هم چون خرسند بودن به قوتي که خداوند آن را روزي انسان ساخته است فقر را از انسان دور نمي سازد». بنابراين هرکس در زندگي به مقدار کفاف بسنده کند، طولي نمي کشد که به آسايش و راحتي دست مي يابد و زندگي آسوده اي به دست مي آورد.

امام على عليه‏السلام :اَطيَبُ العَيشِ القَناعَةُ؛ خوش‏ترين زندگى، زندگى با قناعت است.

امام على عليه‏السلام :مَنِ اقتَصَرَ عَلى بُلغَةِ الكَفافِ فَقَدِ انتَظَمَ الراحَةَ وَ تَبَوَّأَ خَفضَ الدَّعَةِ؛

هر كس به مقدار كفايت، قناعت كند، آسايش مى‏يابد و براى خويش زمينه گشايش فراهم مى‏كند.

امام على عليه‏السلام :مِن شَرَفِ الهِمَّةِ لُزومِ القِناعَةِ؛ پايبندى به قناعت، از والايى همّت است.

امام صادق عليه‏السلام :حُرِمَ الحَريصُ خَصلَتَينِ وَلَزِمَتهُ خَصلَتانِ: حُرِمَ القَناعَةَ فَافتَقَدَ الرّاحَةَ وَحُرِمَ الرِّضا فَافتَقَدَ اليَقينَ؛

حريص از دو خصلت محروم شده و در نتيجه دو خصلت را با خود دارد: از قناعت محروم است و در نتيجه آسايش را از دست داده است، از راضى بودن محروم است و در نتيجه يقين را از دست داده است.

امام على عليه السلام :اِنتَقِم مِنَ الحِرصِ بِالقَناعَةِ كَما تَنتَقِمُ مِنَ العَدُوِّ بِالقِصاصِ؛

از حرص، با قناعت انتقام بگير، چنان كه با قصاص از دشمن انتقام مى گيرى.

امام على عليه‏السلام :لَو لاخَمسُ خِصالٍ لَصارَ النّاسُ كُلُّهُم صالِحينَ: أوَّلُهَا القَناعَةُ بِالجَهلِ، الحِرصُ عَلَى الدُّنيا، وَالشُّحُّ بِالفَضلِ، وَالرِّياءُ فِى العَمَلِ وَالعجابُ بِالرَّىِ؛

اگر پنج خصلت نبود، همه مردم جزوِ صالحان مى شدند: قانع بودن به نادانى، حرص به دنيا، بخل ورزى به زيادى، رياكارى در عمل، و خود رأيى.

امام صادق عليه‏السلام :اِنَّ صاحِبَ الدّينِ فَكَّرَ فَـعَـلَـتْهُ السَّكينَةُ وَ اسْتَـكانَ فَـتَواضَعَ وَ قَنِعَ فَاسْتَغْنى وَ رَضىَ بِما اُعْطىَ وَ انْفَرَدَ فَكُفىَ الاِْخْوانَ وَ رَفَضَ الشَّهَواتِ فَصارَ حُرّا وَ خَلَعَ الدُّنْيا فَتَحامَى الشُّرورَ وَ اطَّرَحَ الْحَسَدَ فَظَهَرتِ الْمَحَبَّةُ وَ لَمْ يُخِفِ النّاسَ فَـلَـمْ يَخَفْهُمْ وَ لَمْ يُذْنِبْ اِلَيْهِمْ فَسَلِمَ مِنْهُمْ وَ سَخَتْ نَفْسُهُ عَنْ كُلِّ شَى‏ءٍ ففازَ وَ اسْتَكْمَلَ الْفَضْلَ وَ اَبْصَرَ العافيَةَ فَاَمِنَ النَّدامَةَ؛

آدم دين‏دار چون مى ‏انديشد، آرامش بر جان او حاكم است. چون خضوع مى‏كند متواضع است. چون قناعت مى‏كند، بى‏نياز است. به آنچه داده شده خشنود است. چون تنهايى را برگزيده از دوستان بى‏نياز است. چون هوا و هوس را رها كرده آزاد است. چون دنيا را فرو گذارده از بدى‏ها و گزندهاى آن در امان است. چون حسادت را دور افكنده محبتش آشكار است.مردم را نمى‏ترساند پس از آنان نمى‏هراسد و به آنان تجاوز نمى‏كند پس از گزندشان در امان است. به هيچ چيز دل نمى‏بندد پس به رستگارى و كمال فضيلت دست مى‏يابد و عافيت را به ديده بصيرت مى‏نگرد پس كارش به پشيمانى نمى‏كِشد.

امام على عليه‏السلام :مَنِ اقْتَصَرَ عَلى بُلْغَةِ الْكَفافِ فَقَدِ انْتَظَـمَ الرّاحَةَ وَ تَبَوَّاَ خَفْضَ الدَّعَةِ؛

هر كس به اندازه‏اى كه او را كفايت مى‏كند، قناعت كند، به آسايش و نظم مى‏رسد و در آسودگى و رفاه منزل مى‏گيرد.

امام على عليه‏السلام :اَطْيَبُ الْعَيْشِ القَناعَةُ؛ خوش‏ترين زندگى، زندگى با قناعت است