مسجد از منظر بزرگان و علما
10 بازدید
تاریخ ارائه : 8/3/2013 1:51:00 PM
موضوع: الهیات و معارف اسلامی

بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی ( رضوان الله تعالی علیه ) با تأکید بر نقش و جایگاه بی بدیل مسجد، خطاب به مسلمانان جهان می فرماید :« اگر حرم و کعبه و مسجد و محراب، سنگر و پشتیبان سربازان خدا و مدافعان حرم و حرمت انبیاء نیست، پس مأمن و پناهگاه آن ها در کجاست؟ »[1]

امام امّت ( رضوان الله تعالی علیه ) همچنین با تأکید بر نقش محوری مسجد درخنثی کردن نقشه های دشمنان اسلام، خاطرنشان می کند :« این ها از مسجد می ترسند، من تکلیفم را باید ادا کنم به شما بگویم. شما دانشگاهی ها، شما دانشجوها، همه تان مساجد را بروید پر کنید. سنگر هست اینجا، سنگر ها را باید پر کرد ».[2]

پیر جماران در جایی دیگر تصریح می کند :« مساجد و محافل دینی را که سنگرهای اسلام در مقابل شیاطین است، هرچه بیش تر گرم و مجهّز نگه دارید ».[3]

3-1) مسجد ، پایگاه حرکت های اسلامی

در زمان رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله ) یکی از مهم ترین نقش های مسجد، تدارک مقدّمات فکری و بسیج عمومی مسلمانان برای جهاد با کفّار بوده است. عیناً همین نقش درجریان نهضت مقابله با رژیم پهلوی به رهبری امام خمینی ( رضوان الله تعالی علیه )از سال1342 تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران دیده می شود .

از سویی تأثیر این مکان نورانی در طول هشت سال دفاع مقدّس در جذب نیروهای رزمنده و بسیجی و آموزش آن ها و نیز پشتیبانی و فعالیّت های پشت جبهه، بر هیچ کس پوشیده نیست. مسلّم و بدیهی است که اگر بیانات روشنگرانه آن پیر فرزانه نبود، مساجد نمی توانستند جایگاه حقیقی خود را به دست آورند و او بود که مساجد را مرکز جنبش ها و حرکت های اسلامی معرّفی کرده و می فرمود :« مسجد دراسلام و درصدر اسلام همیشه مرکز جنبش و حرکت های اسلامی بوده ... از مسجد تبلیغات اسلامی شروع می شده است، از مسجد حرکت قوای اسلامی برای سرکوبی کفّار و وارد کردن آن ها در ( زیر ) بیرق اسلامانجام می شدهاست. شما که از اهالی مسجد و علمای مساجد هستید ، باید پیروی از پیغمبر اسلام ( صلّی الله علیه وآله ) و اصحاب ایشان کنید و مساجد را برای تبلیغ اسلام و حرکت های اسلامی و قطع ایادی شرک وکفر و تأیید مستضعفین درمقابل مستکبرین قرار دهید ».[4]

3-2) کارکردی فراتر از خلوتگه راز

حضرت امام خمینی ( رضوان الله تعالی علیه ) در همین باره فرمایش های بسیار مهم و راهگشایی دارد؛ آن جا که می فرماید :« مسجد، مرکز تبلیغ است. در صدر اسلام از همین مسجدها جیش ها و ارتش ها راه می افتاده. مسجد، مرکز تبلیغ احکام سیاسی ـ اسلامی بوده، و هر وقت یک گرفتاری را طرح می کردند، صدا می کردند: « اَلصَّلاَةُ مَعَ الجَماعَةِ ». اجتماع می کردند، این گرفتاری را طرح می کردند، صحبت ها را می کردند. مسجد، مرکز اجتماع سیاسی است. اجتماعات خود را هر چه بیش تر در مساجد و محافل و فضا های باز عمومی برپا کنید ».[5]

بالأخره آن که امام عظیم الشّان ما ( رضوان الله تعالی علیه ) با درک حسّا سیت وخصومت دشمنان اسلام نسبت به جایگاه مساجد، بارها و بارها خطر جدایی انقلاب های مردمی از مساجد را مورد تأکید قرار داده و می فرمود :« اگر این مسجد و مرکز ستاد اسلام، قوی باشد، نباید ترس از فانتوم ها داشته باشید. ترس از آمریکا و شوروی و این ها نداشته باشید، بلکه از آن روز باید ترس داشته باشید که شما پشت بکنید به اسلام، پشت کنید به مساجد ».[6]

حضرت امام ( رضوان الله تعالی علیه ) با سخنانی درباره معجزه مسجد در شکست قدرت های غیر الهی، این چنین همگان را متوجّه توطئه شوم دشمنان اسلامی می نماید که :« این یک توطئه است که می خواهند مسجدها را کم کم خالی کنند. شما باید هوشیار باشید که مسجد هایتان و محراب ها یتان و منبرهایتان را حفظ کنید وحتّی بیش تر ازگذشته. شمایی که این معجزه را از مسجد دیدید که همه قدرت ها را به هم شکست؛ نه فقط ابرقدرت ها، قدرت های دیگر راهم به هم شکست، نباید در اسلام سستی کنید. مسجدها را محکم نگه دارید و پرجمعیّت کنید ».[7]

3-3) اجتماع در سنگر مساجد

« من تکلیفم را باید به شما بگویم، شما دانشگاهی ها، شما دانشجوها، همه تان مساجد را بروید پرکنید. سنگر است آنجا، سنگرها را باید پرکرد. محراب بهش می گویند؛ آنجایی که حرب از آنجا شروع می شود، محلّ حرب .

امروز واین عصر از همه ی روزها برای ما، واین وقت و این عصر، از همه ی وقت ها برای ما حسّاس تر است. برای این که همه چیز درست شده است و شیطان ها از اطراف جمع شده اند و می خواهند حالا که همه چیز درست است و دارند مأیوس می شوند، نگذارند کارها اجرا بشود. باز تهیّه ببینند ولو برای ده سال دیگر و چند سال دیگر تهیّه ببینند. برای این که مسجدها را کم کم خالی کنند و آخوند مسجدرا کم کم کنار بگذارد و کسی که وضو ندارد و به هیچ چیز هم معلوم نیست اعتقاد داشته باشد، بیاورند آنجا جای آخوند و نگذارند نمازش را بخواند و خالی کنند این سنگرها را. بعداز خالی کردن این سنگرها حمله کنند. این دژهای محکم را نگه دارید. نگویید که ما انقلاب کردیم حالا باید فریاد بزنیم، نخیر. نماز بخوانید از همه فریاد ها بالاتر است. اجتماع کنید، نماز های جمعه را باشکوه به جا آورید و نماز های غیر جمعه را هم اهمیّت بدهید که شیطان ها از نماز می ترسند، از مسجد می ترسند ... ».[8]

ایشان همچنین می فرماید :« ما با ذکر خدا، با اسم خدا، پیش بردیم و نماز بالاترین ذکر خداست، اگر در نماز کوتاهی بشود، و هرکس بگوید :« خوب من خودم تنهایی می روم در خانه ام می خوانم » خیر! نماز را در جماعت بخوانید. اجتماع باید باشد، مساجد را پر کنید، این ها از مسجد می ترسند ».[9]

3-4) مسجد ، مرکز فعالیّت های سیاسی

رهبرکبیر انقلاب اهمیّت وجود فعالیّت های سیاسی درمساجد را این گونه بیان می کند :« درصدر اسلام مسجد یک نهاد سیاسی در جامعه به شمار می رفت. مسجد، مرکزی بود برای همه فعالیّت های سیاسی جامعه اسلامی، که براساس اصل تفکیک ناپذیری دین از سیاست درمکتب اسلام، شکل گرفته بود. درصدر اسلام، مسجد بهترین نماد تلفیق دین و سیاست بود و اصل « سیاست عین دیانت ودیانت عین سیاست »، نخستین بار در زمان پیامبر ( صلّی الله علیه و آله ) در مسجد آن حضرت، در معرض نمایش قرارگرفت .

علاوه بر آن مساجد دارای نقش قضایی هم بودند. در دوران پیامبر ( صلّی الله علیه و آله ) تقریباً تمامی مسائل حقوقی و اختلافات میان مردم که نیازمند رسیدگی بود، در مسجد صورت می گرفت و پیامبر ( صلّی الله علیه و آله ) میان مردم به عدالت قضاوت می کرد و مسجد محلّ دادرسی بین مردم و مظلومان بود ».[10]

3-5) مسجد و محراب

امام خمینی ( رضوان الله تعالی علیه ) در سخنان خود به طور مکرّر، مسجد را به سنگر تشبیه کرده و محراب را به عنوان محلّ جنگ معرّفی می کند. این مسئله گویای نقش دفاعی مسجد درمقابل دشمنان است . مسجد می تواند به عنوان یک پایگاه محکم برای تربیت نظامی افراد در مواقع ضروری عمل کند . همانطورکه درجریان انقلاب اسلامی، مساجد به عنوان مکانی برای تشکیل جلسه های مهم دربین مردم مورد استفاده بود. درزمان جنگ تحمیلی هم مساجد، نقش مؤثّر و بسیار مهمّی درسازمان دهی نیروهای داوطلب ( بسیج ) داشتند و همچنین از مسجدها به عنوان پایگاهی برای آموزش نظامی افراد هم استفاده می شد .

امام راحل در جای دیگری محراب را، هم به عنوان مکان جنگ با شیطان و هم مکان جنگ با طاغوت معرّفی می کند. ایشان با این بیان یادآورمی شود که همان اندازه که به محراب و مسجد به عنوان مکانی برای آماده شدن جهت دفع دشمنان و طاغوت ها توجّه می شود، به همان انداره هم می تواند در جنگ با شیطان و پیروزی بر وسوسه های شیطانی و تمایلات نفسانی به انسان کمک کرده و او را در رسیدن به کمالی که شایستگی آن را دارد، مساعدت نماید .[11]

3-6) مسجد ، محلّ حضور جوانان

امام راحل همچنین مساجد را محلّ تجمّع جوانان می داند و در این مورد می گوید :« آقایان هم باید تبلیغ کنند که این مجالس بهتر شود و مجالس جماعت است که مردم در هر روز مجتمع بشوند درمساجد، نه همان مجتمع بشوند، بگذارنداین پیرمردها و ازکارافتاده ها بروند، نه. مساجد باید مجتمع بشود از جوانان. اگر ما بفهمیم که این اجتماعات چه فایده هایی دارد و اگر بفهمیم اجتماعاتی که اسلام برای ما دستورداده و فراهم کرده است، چه مسائل سیاسی را حل می کند، چه گرفتاری ها را حل می کند، این طور بی حال نبودیم که مساجد مان مرکز بشود برای چند نفر پیرمرد و پیرزن.وقتی جماعت برود و اشخاص مؤثّر بروند، مردم بروند، همه بروند آنجا مجتمع بشوند و در آنجا خطیب برای آن ها مسائل روز را بگوید و مسائلی که، مشکلاتی که دارند بگوید، این حل می کند مطالب را ».[12]

3-7) مسجد از دیدگاه مقام معظّم رهبری

« در مسجد اسلامی شور و بهجت عبادت خالص با نشاط زندگی پاک و خردمندانه وسالم در هم می آمیزد و فرد و جامعه را به تراز اسلامی آن نزدیک می کند. مسجد مظهر آمیختگی دنیا و آخرت و پیوستگی هر دو جامعه در دیدگاه و اندیشه مکتب اسلامی است. با این نگاه دل های ما برای مسجد می تپد و از شوق و احساس مسئولیّت لبریز می گردد. امروز در میان مساجد ما کم نیستند آن هایی که می توانند نمایی ازاین تصویر زیبا و شوق انگیز را به تصویر درآورند. حضور نسل جوانِ پاک نهاد ما و حضور روحانیون و معلّمان آگاه و دلسوز مسجدها را، به درستی کانون ذکر، عبادت، اندیشه و معرفت ساخته و یادهای عزیز وگرانبها را در دل های ما برانگیخته است .

مساجد باید مدرسه تفسیر و حدیث و منبر معارف اجتماعی و سیاسی و کانون موعظه و پرورش اخلاق باشد. زمزمه محبّت متولّیان و مدیران و امنای مسجد باید دل های پاک جوانان را مجذوب و مشتاق کند »[13].

ایشان باز در جای دیگری می گوید :« ذکر ، نماز و نیایش آن گاه که با سامان زندگی اجتماعی به هم می آمیزد ، معجزه اسلام را در آرایش منظومه احکام عبادی آن آشکار می سازد . مسجد مظهری از این هم آمیختگی است . نماز در مسجد و با جماعت مؤمنان ، همگانی نشستن بر گرد سفره مهمانی خداوند است و این خود بارش رحمت الهی را انبوه تر و دلنشین تر می سازد .

مسجد را با این دید باید نگریست، روح مسجد کالبد زندگی را پر نشاط و پر انگیزه می سازد. مسجد مرکز وکانون اصلی است، در بنای شهر و روستا، درمدرسه و دانشگاه، درمراکز جمعیّتی، از بازار های کسب وکار تا فرودگاه ها و پایانه های سفری و تا آسایشگاه ها و بوستان ها وگردشگاه ها در همه و همه، باید مسجد را همچون قطب و محور بنا نهاد ».[14]

3-8) مسجد از نظر آیت الله طالقانی

« انقلاب ما از مسجد شروع شد و باید در مسجد ادامه پیدا کند. اسلام اصیل را باید در مسجد فرا گرفت که نه کمونیسم است و نه کاپیتالیسم. بلکه اسلام است . . . هیچ چیز نمی تواند جای مسجد را بگیرد نه کلیسا، نه دانشگاه، نه مدارس و نه پادگان ها. دنیا را باید از طریق مساجد نجات دهیم. البتّه نه مسجدی که فقط ختم و دعا باشد. که مانند مسجد پیامبر دنیا را بلرزاند ».[15]

3-9) مسجد از نظر شهید ثانی

شهید ثانی در باب مسجد وآداب مربوط به آن گفته است :« چون به نماز برخاستی، خوب مجسّم کن که در پیشگاه پادشاه پادشاهان ایستاده ای، می خواهی با او سخن بگویی، راز دل نمایی، رضایتش را بجویی ونظر رحمتش را به سوی خود جلب کنی. پس مکانی را انتخاب کن که شایسته چنین امری باشد، به قدر امکان مساجد شریفه، مشاهد مشرّفه و اماکن متبرّکه را برگزین که خداوند این اماکن را محلّ اجابت دعا و مکان رحمت و معدن مغفرت قرار داده است؛ آن چنان که سلاطین، غرفه هایی را برای پذیرفتن مردم و رسیدن به مشکلات آن ها تعیین می کنند. هنگامی که وارد نمازگاه خویش می شوی، دقیقاً وقار وآرامش خود را حفظ کن، بسیار خاضع و خاشع باش، ازخداوند بخواه که تو را ازبنده های خالص خویش قرار دهد و به بندگان مخلص خود ملحق سازد .

هنگامی که کوچه وخیابان را به سوی مسجد طی می کنی، خود را بر فراز پل صراط تصوّر کن، که باید شتابان از زبانه های آتش بگذری و به حریم خلد برین خود را برسانی. در حالی که از خشم و غضب خداوند قهّار در وحشت و اضطرابی، به امید عفو و مغفرت او گام هایت را استوار بردار و به سوی محراب عبادتت بشتاب و ضربان دلت را درمیان خوف و رجاء، ردّ و قبول، طرد و حضور، آرامش بخش، تا نسیم رحمتش بر تو بوزد و عطر مغفرتش بر مشامت برسد و باران رحمتش بر تو فرو بارد و اجازه ی ورود بر سلک سالکان را بر تو ارزانی فرماید ».[16]

4) مسجد از منظر دانشمندان

دکتر « روژه گارودی » دانشمند مسلمان وفیلسوف مشهور فرانسوی می نویسد :« درنماز انسان به خود باز می گردد و همه هستی را در وجود خویش احساس می کند وچنین است که انسان باایمان به ستایش وادار می شود. در نماز همه مسلمانان جهان در برابر محراب های تمام مساجد که زاویه آن ها به سوی کعبه ساخته شده است، در صف های فشرده با همدلی و حضور گسترده خود به طور گسترده و عمیقی، مجذوب مرکز و بنیاد خود می شوند ».[17]

4-1) صحنه های جذب کننده مسجد

« ژرف ارنست رنان » عالم فقه اللّغة، نویسنده و فیلسوف فرانسوی می نویسد :« بر خلاف سخنان ناروایی که درباره اسلام و عرب شنیده بودم، هرگاه وارد یکی از مسجدهای مسلمانان می شدم، صحنه های دلپذیر و جذّابی را می دیدم که به خود می لرزیدم، و افسوس می خوردم که چرا من مسلمان نیستم ؟».[18]

4-2) مهد تعلیم و تربیت

« جرجی زیدان » نویسنده مسیحی عرب، می نویسد :« همان طورکه مسجدهای مسلمانان، مرکز اجتماع و پناهگاه غریبان و بیماران می باشد، این مراکز، مهد تربیت و تعلیم نیز بوده است. در کوچک ترین مسجد، کودکان راآموزش می دهند و مسجدهای بزرگ گاهی به اندازه دانشگاه های اروپا، دارای ارزش و اهمیّت است ».[19]

4-3) شگفت فیلسوف آلمانی از مسجد مسلمانان

« هگل » فیلسوف آلمانی می نویسد :« در استامبول، روزی به مسجد رفتم. از سادگی و صلابت مسجد شگفت زده شدم و حالی خوش و جذبه ای شورانگیز در خود حس کردم ».[20]

4-4) صدای خوش آهنگ مؤذّن

« ویل دورانت » - مورّخ مشهور می نویسد :« چه خوش آهنگ است صدای مؤذّن در گوش مسلمانان و غیرمسلمانان که این جان های محبوس در پیکر خاکی را از فراز هزاران مسجد دعوت می کند، که به سوی بخشنده زندگی و عقل، و به جان، با او پیوند گیرند ».[21]

4-5) علّت اجتماع در مسجد

« شیخ الرّئیس ابو علی سینا برای ابو سعید ابو الخیر - که عارفی وارسته بود نامه نوشت که: « چه لزومی دارد، مردم همه درمسجد اجتماع کنند؟ با این که خداوند از رگِ گردن به انسان نزدیک تر است. هر جا که باشی اگر رابطه ات را با خدا برقرار سازی، نتیجه خواهی گرفت ». ابو سعید جواب نامه ابوعلی سینا را نوشت و در آن چنان مثال زد :« اگر چند چراغ در یک جا روشن باشد، یا هر کدام در اتاقی در بسته باشد، در صورت اول اگر یکی از آن ها خاموش شد، چراغ های دیگر روشن است؛ و لیکن در حالت دوم، اگر یکی از چراغ ها خاموش شد، آن اطاق تاریک می گردد ».

انسان ها نیزهمین گونه هستند، بعضی گناهکار هستند که اگر تنها باشند، شاید موفّق به فیوضات و برکات نور الهی نشوند. ولی اگر در اجتماع باشند، شاید خداوند به برکت وجود بعضی از افراد دیگر ، اجتماع آن ها را نیز مشمول فیوضات و برکاتش قرار دهد ».[22]

البتّه این مطلب نشانگر یک بعد از ابعاد بسیار زیاد جماعت می باشد، امّا فایده های دیگر سیاسی و اجتماعی و عبادی اجتماع در مسجد و مکان های مذهبی بسیار است .

[1] - خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج20، ص316.

[2] - همان، ج12، ص393.

[3] - همان، ج2، ص 453.

[4] - شریف پور، رضا، مسجد و انقلاب اسلامی، ص46.

[5] - صحیفه امام، ج10، ص16و17.

[6] - همان، ج13، ص21.

[7] - همان، ج13، ص19.

[8] - خمینی، روح الله، صحیفه نور، ج12، ص149.

[9] - همان، ج12، ص148.

[10] - خمینی، روح الله، امام در سنگر نماز، ص176.

[11] - همان، ص175.

[12] - صحیفه نور، ج13، ص155.

[13] - پیام مقام معظّم رهبری به نوزدهمین اجلاس سراسری نماز، 18/7/1389.

[14] - پیام مقام معظّم رهبری به بیستمین اجلاس سراسری نماز،19 /7/1390.

[15] - مسجد و انقلاب اسلامی، ص120.

[16] - زین الدین بن علی شهید ثانی، اسرار الصلوة شهید ثانی، ص106.

[17] - کازرونی، محسن، خلوتگه راز، ص189.

[18] - صادقی اردستانی، احمد، جلوه های نماز در قرآن و حدیث، ص333.

[19] - همان، ص221.

[20] - محمد یاری، رحیم کارگر، بهترین پناهگاه، ص121.

[21] - عزیزی، عباس،420 نکته درباره مسجد، ص30.

[22] - کتابخانه دیجیتالی مدرسه فقاهت.