آسیب شناسی مراسم سوگواری حسینی
10 بازدید
تاریخ ارائه : 8/3/2013 1:57:00 PM
موضوع: تبلیغ

مراسم سوگواری حسینی مانند هر پدیده­ای، در گذر زمان در معرض آسیب­ های قرار گرفته است. این آسیب­ها به نوعی برخواسته از روند تحولات اجتماعی و فرهنگ جوامع و منفعل از آداب و رسوم مناطق متنوع و نسبتاً گسترده­ای بوده که این مراسم در آن برگذار می شده است. این آسیب­ها و دگر­گونی­ها در دو محور پدید آمده است:

الف- آسیب­ های محتوايي ب- آسیب­های شکلی

الف- آسیب­ های محتوايي

آسیب­ های محتوايي خود دارای انواعی می باشد که به برخی از مهمترین آنها اشاره می گردد.

1-آميختگي انگيزه با انگيخته

از آسيب هاي مهم عزادري حسيني انگيزه شدنخود عزاداري به جاي معرفت­دهی و اصلاح مسيري که خود انگيخته عزاداري است. گاهي در هيئات شاهديم که براي رونق هيئت و جذب جوانان، بيشتر به تقويت ابزار عزاداري توجه مي شود تا به غنا بخشيدن به محتوي مراسم. جاي مناسب­تر، مداح معروف­تر، طبل و سنج بزرگتر، علم پهن­تر، پرچم­هاي بلندتر، دستگاه بلندگوي قوي­تر، پذيرايي مفصل­تر و ... به جاي برنامه­هاي ارشادي بهتر، معرفت بخشي بيشتر و ... هدف قرار مي­گيرد.

در صورتی که حق این است تا به جاي يک روحاني معروف و سرشناس که معمولاً کمتر فرصت مطالعه دارد و حرف­هاي آن تکراري شده، از روحانيان محقق­تر و حتی جوانتر که انگيزة بهتري در اين خصوص دارند استفاده شود و ... . باید دانست که هيئتي نزد خدا و اهل بيت(ع) موفق­تر است، که نه تنها در قليان احساسات بلکه در معرفت بخشي مردم توفيق بيشتري داشته باشد.

2-افراط در حب اهل بيت

از ديگر آسيب­ هاي، اشاعي امام پرستي به جاي امام دوستي در هيئات است. اين مسلم است که امامان ما هر يک انسان کاملي بوده­اند و عرشيان و فرشيان به آنها مباحات مي­نمايند. اما بايد دانست که آنان نيز مانند رسول خدا(ص) تنها يک انسان هستند، و هرگز در جايگاه خدايي و پرستش قرار نمي­گيرند. هر کلام نامعقولي در خصوص پرستش آنان مانند «حسين الهي»، مسلماً کفر و گويندة آن محکوم به ارتداد است. ما بايد امامان دوست داشته و مسير زندگي(مذهب) آنان را پيروي کنيم، نه اينک به آنها فقط عشق بورزيم.

علت ضعف عبوديتي که در مردم و حتي گاه در هيئتي­ها ديده مي­شود (مانند سستی و کاهلی در نماز اول وقت و عدم رعایت ضوابط اخلاقی، خلوض و ...) اين است که ما عشق به خدا را تجربه نکرده ايم و با عشق، او را پرسش نمي کنيم. بالنتيجهاز عبادت لذت نمي بريم و در انجام آن کاهل مي شويم.

3-مداح محوري به جاي روحاني محوري

يکي از معضلاتی که امروزه گريبان هيئات را گرفته است، مداح محوري است. مداحان معروف با استفاده از محبوبیت و مقبوليتي که در نزد مردم دارند، پس از مدتي احساس مي کنند که در بيان حقايق دين، توانمند هستندو شروع به سخنراني و ارشاد مريدان و مردم مي­نمايند.متوليان هيئات نيز با هدف رونق يابي بيشتر هيئت خود، آنان را در اين امر ياري و يا آزاد مي گذارند. در اين هيئات معمولاً روحاني دعوت نمي شود و يا اگر هم دعوت شود، زمان نامناسبي براي سخنراني او در نظر گرفته مي­شود ولي مداحان معمولاً بهترين زمان هيئت را در اختيار دارند.

4-بيان شطحيات

از زمان امامان(ع) تا حال کساني بودند که آنان را با القاب فوق بشري مي­خواندند. اين امر در توسط خود اهل بيت(ع) منع شده است و حتي در مواردي مورد لعن قرار گرفته است. ذکر هجويات و تحريفات در اشعار و سخنان خطباي و مداحان، يک تلبس شيطان است. اين گونه بيان­ها کفر و تحريف حقايق و معارف اهل بيت(ع) است و در عين حال باعث تخريب چهرة شيعيان در بين ديگر جوامع اسلامي مي­گردد.

ب- آسیب ­های شکلي

آسیب­ های شکلی خود دارای انواعی می باشد که به برخی از مهمترین آنها اشاره می­گردد.

1-رفتارهاي جنون آميز

عزاداري در هر ملتي اُسلوبي دارد، و عزاداري در ما ايرانيان از ديرباز با نوعي رفتارهاي حکيمانه و موغرانه همراه بوده است و از آنجا که ما خداوند را در توحيد فاعلي تنها فاعل بالاراده مي دانيم سوگواري­هاي افراطي که با نوعي رفتارهاي جنون آميز (هيستريک) همراه باشد را نوعي رفتار ناصحيح مي­دانيم.

مراسم سوگواري حسيني نوعي اعلام ارادت و پيروي نسبت به او و راه اوست، نبايد در هيئات به جاي تحريک تعقل شرمت کنندگان تنها قليان احساسات هدف قرار گير، احساسي که به سرعت خاموش مي شود. اينگونه رفتارها قابل دفاع نيست.

2-افزوده شدن ابزار ناهمگون به آلات مراسم

در طول تاريخ تشيع در جهت تقويت يا شکوه اين مراسم، ابزارهايي به آن اضافه شده است. از جمله «علم» که علي الواقع «صليب جريده» بوده و از زمان صفويه و به تقليد مراسم صليب کشي مسيحيان اروپاي شرقي که در سالروز عروج (به زعم آنان مصلوب شدن) مسيح انجام مي­دادند، وارد اين مراسم شد.

امروزه نيز شاهديم که در برخي شهرها، ابزارهاي ناهمگون با سنت اين آيين، وارد اين مراسم گشته و سيماي آن را تا حدي آلوده ساخته است. ابزارهايي مانند آلات موسيقي و پرده ها (بنرها)يي از چهرة منتسب به امامان (ع) و ...

3- ارتقا بخشي مراسم

الف- شناخت اهداف

ائمة طاهرین(ع) و علماء اسلام در برپایی مراسم سوگواری حسینی و بزرگداشت، اهدافی را پیگیری می­نمودند که بسیار قابل توجه و تعیین کننده بوده اند از جمله:

1-انسان سازي

علماي دين با همکاري مسئولين هيئت­ها بايد در روند اين مراسم نوعي اصلاح مسير انجام دهند تا تربيت ديني به جاي جوشش بي محتواي احساسات، هدف قرار گيرد. يک شيعه علي(ع) بايد يک مسلمان خوب و يک بندة واقعي براي خدا باشد.

2-سربازگيري

شيعه در طول تاريخ با برپايي اين مراسم، اقدام به سربازگيري و تشکيل نوعي سازماندهي اجتماعي و تربيت سياسي در مردم به نفع مذهب اهل بيت(ع) بوده است. اين امر بايد با تبيين ديدگاهاي حسيني و تفکيک بين اسلام محمدي و اسلام معاويه­اي صورت بگيرد. بايد با شيوه­هايي مانند سخنراني و تشريح تاريخ و بيان استدلاات کلامي برحقانيت شيعه، و يا انتشار جزوه هاي کوچک و برگذاري مسابقات ديني و... به اين مهم دست يافت.

3-همسويي اجتماعي(تربيت اجتماعي)

يکي از توابع هيئات حسيني، ضريب بالاي مشارک عمومي است. اما اين امر نبايد در گروه خاصي انحصاري گردد. هر چقدر افراد بيشتري در اجراي هيئت فعاليت کنند، فواصل اجتماعي کمتر و قلب­ها به هم نزديک تر مي گردد. مسئولين هيئت­ها بايد به هر بهانه­اي از مردم محله را به کاري بگمارند، مخصوصاً جوانان و نوجوانان را با طرفندهاي خاصي در تشکيلات اجرايي هيئت دخيل کنند تا ضمن بهره­ مندي از خدمات آنها، به جوانان نيز احساس اهميت و مفيد بودن دست بدهد.

ب- شناخت ارکان حماسه

یکی از راه­های شناخت و بهره گیری از یک حقیقت شناخت صحیحی ارکان وجودی آن است :

1-آشنايي با شخصيت­ها اصلي حماسه (امام حسين،)

در معرفي يک حماسه، مهمترين بخش، معرفي ارکان آن مخصوصاً شخصيت­هاي تعيين کننده در آن است. اگر خواسته باشيد مظلوم­ترين امام را از لحاظ ضعف معرفتي پيروانش معرفي کنيد، بايد از امام حسين(ع) ياد کنيد که مردم از حدود 57سال زندگي و 10 سال امامت ما فقط کمتر از 10 روز آن را مي شناسند. اين مسئله در خصوص شخصيت­هاي بزرگواري مانند «زينب»، «ابوالفضل»، «علي اکبر» و ... نيز صادق است. لذا باز شناسي و معرفي واقعي آنان براي شرکت کنندگان در هيئت لازم است تا اين اسوه­ها از اسطوره بودن خارج شوند و شبه نوراني آنان به نورهدايت تبديل گردند.

2- تاريخ قبل از واقعة کربلا

يکي از مهمترين عوامل ارشادي و معرفت دهياين مراسم، آشنا نمودن شرکت کنندگان در هيئت به تاريخ عبرت آموز جامعة اسلاميپس از رحلت رسول خدا(ص) مي باشد. بايد بدانند که چرا تنها پس از حدود 50 سال از رحلت پيامبر(ص) اسلام در جامعه اينقدر منحرف شده است که امام(ص) می فرمايند: «ان کان دين محمدٍ لم يستقم الا به قتلي فيا سيوف خُذيني». شناخت زمينه­های بروز­ این واقعه باید شناخته شوند. واقعاً تاریخ این برهه از زمان تا حدی گنگ و ناشناخته است. مخصوصاً خروج ایشان از مدینه و حضور ایشان در مکه و در راه آمدن به کربلا و ...باید در این خصوص مردم و حتی در برخی موارد واعظان و نوحه خوان­ها نیز آگاه شوند.

3- تاريخ بعد از واقعة کربلا

بسیاری ا ز واعظان و نوحه خوان­ها و اکثر مردم در خصوص وقایع و حوادثی کهپس از این واقعة بزرگ (حماسة حسینی) به وقع پیوست، اطلاعات دقیق و مکفی ندارند.چگونگی حضور اسرا در کوفه، مسیر و نحوة حرکت اسرا به دمشق و تأثیر حضور آنان در آن شهر و چگونگی آزاد شدن و باز گشت آنان به مدینه، تأثیر این واقعه بر جامعة اسلامی و قیام­های پس از عاشورا هر کدام دارای پیام­های ره گشایی برای شیعیان است. خود واقع کربلا نیز از این امر مبری نیست و متأسفانه ضعف شناختی خاصی (جهل مرکب) در این خصوص وجود دارد.

4-پاسخ به شبهات و سئوالات

دنیای کنجکاو و مجادله­ گر امروز نسبت به هر چیزی ابتدا شک نموده و سپس در جهت باور آن اقدام می­کند. این امر در خصوص واقعة کربلا نیز مصداق دارد، لذا شبهات و سئوالات متعددی از سوی دوست و دشمن و مستشرقین در خصوص واقعة کربلا مطرح شده است که باید برای حفظ آرمان حسینی خود و فرزندانمان را به پاسخ­های آن مسلح نماییم. سئوالاتی مانند:

*انگیزه قیام امام حسین(ع) (حکومت یا اصلاح)

*چرا حسین(ع) در خود مدینه که شهر خود بود و امکان پیروزی و دفاع در آن زیاد بود باقی نماند و به مکه و کوفه رفتند.

*چرا حسین(ع) فرزندانش را با خود همراه نموده و به خطر انداخت.

*اگر ایشان امام عالمین (به اعتقاد شیعیان) هستند، چرا نتوانستند از قدرت ما فو طبیعی خود برای شکست دشمنان بهره بگیرند.

*آنچه که هم اکنون از واقعة کربلا ذکر می شود، بسیار مفصل و غریب به چند روز طول می­کشد. در صورتی که تاریخ نگاران و حتی راویان شیعی، طول زمان این واقعة را قسمتی از روز یا از صبح تا بعد از ظهر دانسته اند.

* چرا امام حسن(ع) قیام بر علیه امویان نکردند ولی امام حسین(ع) قیام نمود.

- تقويت ساختار مراسم

ساختار اجرایی هر مراسم و آیینی، نقش تعیین کننده­ای در ارتقایابی آن آیین دارد.

1-تقویت مدیریت هیئات

مدیریت در انجام صحیح هر امری یک رکن مهم و اساسی می باشد. باید مدیران هیئات در مدیریت هیئتداری مهارت یافته با اصول مدیریت فرهنگی و شیوه­ های خاص آن آشنا شوند. این اصول خود به نوعی بیانی از شرح وظایف یک مدیر فرهنگی می­باشد و کنش مدیریت او را ترسیم می­نماید. اهم این اصول عبارتند از:

* سازماندهی نیروها و امکاناتی که در اختیار او قرار داده شده

* برنامه ریزی مناسب و خلاقانه در جهت نیل به اجرای مطلوب و ارتقاء مراسم

* اقدام شجاعانه برای اجراء به موقع تصمیم گیری­ها

* بسیج منابع انسانی و مالی در جهت خدمت رسانی بهتر به سوگواران حسینی(ع)

* هدایت تیم اجرایی هیئت

* ارتباط با پیکرة بالا و پایین هیئت

* کنترل عملکرد اعضای تشکیلات

2-نظم در تشکيلات

یک هیئت موفق باید امکانات تشکیلاتی مناسبی داشته باشد. این امکانات به دو محور تفکیک می گردند.

الف- امکانات انسانیمانند: در اختیار داشتن ميان­دار قوي، مداح توانمند، واعظ زبردست، خدمت گذاران هیئتی مکفی، تا نظم در انجام امور هیئت پدید آید

ب امکانات مادی مانند: مکان مناسب، نذورات مکفی، امکانات تدارکاتی، تا امکان بهره­مندی از هیئت بیشتر گردد.

1-تربيت مبلغان آگاه و توانا

حوزه­های علمیه باید در سپاه دین (روحانیون) دروسی را طراحی کنند که برخی از روحانیون خوش سیما و خوش صدا، به عنوان واعظان مخصوص هیئات و دیگر مراسم تشیع ( بزرگ داشت ولادت، یا سوگواری در شهادت امامان(ع)، اعیاد اسلامی و مذهبی و...) آگاهی و مهارت لازم را بدست آورده و پس از گذراندن دوری آموزشی خود به ارشاد و وعظ مردم به پردازند. این امر در حدود منطقه­ای نیز امکان پذیر است و متولیان فرهنگی و مذهبی هر شهری می توانند در این خصوص اقدام مفیدی داشته باشند.

2-هدايت بخشي مداحان

علاوه بر امر نیرو سازی در عرصة مداحی و مرثیه سرایی، متولیان فرهنگی می توانند با تشکیل گرده هم آیی منظم و متوالی با مداحان شهر و مناطق خودشان به تقویت علمی و بینشی آنان اقدام نمایند و حتی در خصوص تقویت مهارت­های حرفة ایشان به آنها مساعدت و همیاری هایی داشته باشند. (کلاس­های مداحی، اهدای اشعار مناسب و ... )

3-طراحي شيوه­ هاي جديد و جذاب با رعايت شئونات

از آنجا که انسان مخصوصاً جوان تجدد گراست، باید آمیزه­ای از سنت و تحول مثبت را در شیوه­های عزاداری و مخصوصاً مراسم جشن اعیاد شیعیان و نحوة شادی کردن ابداع نمود تا رونق و بازدهی این مراسم بالاتر برود. این امر در لحن نوحه خوانی، شیوة مجلس گردانی،

4-گسترش مشارکت مردم

باید از دولتی نمودن مراسم شدیداً اجتناب نمود. البته نه اینکه دولت هیچ کمکی به هیئات نداشته باشد. منظور این استن که مدیریت و اجراء و حتی بودجة هیئت باید مردمی باشد. مدیران هیئات باید تلاش کنند تا هرچه بیشتر مردم محله را بکار بگیرند، حتی اگر به کمک آنان نیاز نداشته باشند. هیچ اشتیاق همراهی را نباید رد نمایند. باید تا زمانی که نظم هیئت صدمه نمی­بیند، از نیروهای بیشتری برای انجام امور هیئت استفاده شود. اگر تعداد نیروهای داوطلب کمک در هیئت زیاد بود می توان از خدمات آنان به نوبت استفاده نمود.این امر اثر بخشی هیئات را در جامعه و عموم مردم بیشتر نموده و انسجام اجتماعی را در بین آنان بیشتر می­نمایند.