حیات اجتماعى امام رضا(ع)
22 بازدید
تاریخ ارائه : 9/10/2013 9:07:00 AM
موضوع: تاریخ و سیره

‏ امام علي بن موسي الرضا عليه السلام در مدينه منوره ديده به جهان گشود.‏

کنيه ها

ابوالحسن و ابوعلي

لقبها

رضا، صابر، زکي، ولي، فاضل، وفي، صديق، رضي، سراج الله، نورالهدي، قرة عين المؤمنين، مکيدة الملحدين، کفوالملک، کافي ‏الخلق، رب السرير، و رئاب التدبير

مشهورترين لقب 

مشهورترين لقب آن حضرت رضا است و در سبب اين لقب گفته اند: او از آن روي رضا خوانده شد که در آسمان خوشايند ‏و در زمين مورد خشنودي پيامبران خدا و امامان پس از او بود. همچنين گفته شده : از آن روي که همگان، خواه مخالفان و ‏خواه همراهان به او خشنود بودند. سر انجام، گفته شده است: از آن روي او را رضا خوانده اند که مأمون به او خشنود شد.

مادر امام

در روايتهاي مختلفي که به ما رسيده است نامها و کينه ها و لقبهاي ام البنين، نجمه، سکن، تکتم، خيزران، طاهره و شقرا، را ‏براي مادر آن حضرت آورده اند.‏

زاد روز

درباره روز، ماه و سال ولادت و همچنين وفات آن حضرت اختلاف است.

ولادت آن حضرت را به سالهاي (148 و 151 و 153ق) و در روزهاي جمعه نوزدهم رمضان، نيمه همين ماه، جمعه دهم رجب ‏و يازدهم ذي القعده ناميده اند.‏

‏         روز شهادت

روز وفات آن حضرت را نيز به سالهاي (202 و 203 و 206ق) دانسته اند.

اما بيشتر بر آنند که ولادت آن حضرت در سال (148ق) يعني همان سال وفات امام صادق عليه السلام بوده است، چنان که ‏مفيد، کليني، کفعمي، شهيد، طبرسي، صدوق، ابن زهره، مسعودي، ابوالفداء، ابن اثير، ابن حجر، ابن جوزي و کساني ديگر اين ‏نظر را برگزيده اند.

در باره تاريخ وفات آن حضرت نيز عقيده اکثر عالمان همان سال(203ق) است.

بنابر اين روايت، عمر آن حضرت 55 سال مي شود که 25 سال آن را در کنار پدر خويش سپري کرده و 20 سال ديگر امامت ‏شيعيان را بر عهده داشته است.

اين 20سال مصادف است با دوره پاياني خلافت هارون عباسي، پس از آن سه سال دوران خلافت امين، و سپس ادامه جنگ و ‏جدايي ميان خراسان و بغداد به مدت حدود دو سال، و سر انجام دوره اي از خلافت مأمون.‏

فرزندان

گرچه که نام پنج پسر و يک دختر براي ايشان ذکر کرده اند، اما چنان که علامه مجلسي مي گويد: حداکثر تنها از جواد به ‏عنوان فرزند او نام برده اند.

به دسيسه مامون و با  سم او به شهادت رسيد و پيکر مطهر او را در طوس در قبله قبه هاروني سراي حميد بن قحطبه طايي ‏به خاک سپردند و امروز مرقد او مزار آشناي شيفتگان است.‏

‏ ‏

‏... همراه با کبوتران حرم ‏

خورشيد، در حال غروب است و هفت ستاره روشن در آسمان، آغوش گشوده هشتمين اخترند.‏

کبوتران بال مي زنند آسماني را که چشم هايمان سال هاست به آن دوخته شده، صداي بال کبوتران در صداي سنج عزاداران ‏مي پيچد و خواب مسموم انگورهاي پيچيده بر خوشه هاي حادثه آشفته مي شود، خورشيد، ذره ذره در عطش چشم هايش ‏رسوب مي کند...‏

امام رضا عليه السلام سجده کردن بر معبود را نزديک ترين حالت بنده مي داند و مي فرمايند:‏

‏نزديک ترين حالت بنده به خداوند متعال، در حال سجده است و اين همان قول خداوند تبارک و تعالي است که فرمود: سجده ‏کن و نزديک شو.

هشتمين پيشواي شيعيان امام علي بن موسي الرضا عليه السلام در مدينه ديده به جهان گشود. ‏

بيشتر دوران امامت امام رضا (ع) در زمان خلافت مامون بود. مامون که يکي از مکارترين و زيرک ترين خلفاي عباسي به ‏شمار مي آمد. پس از قتل برادرش امين و به دست گرفتن قدرت، مرو را مرکز حکومت خود قرار داد و با بهره گيري از هوش ‏وزير خود فضل بن سهل پايه هاي حکومت خود را مستحکم کرد.‏

انـگيزه هاى سياسى  مانند: جذب ايرانيان، سرکوب نهضت ها و قيام هاى علويان، مشروع جـلـوه دادن حـکومت خود، مامون را ‏وادار کرد به امام پيشنهاد ولايت عهدي دهد ولي از اين روى، امام رضـا (ع) از پـذيرش پيشنهاد مامون سر باز مى زد. به هر ‏حال امام رضا (ع) در نهايت، ولايت عهدي را با قيد شرايطي پذيرفت. پس از مراسم بيعت اجبارى، در حضور مردم و ديگران ‏فرمود:‏

لـنـا عـليکم حق برسول الله و لکم علينا به حق فاذا انتم اديتم الينا ذلک وجب علينا الحق لکم. مـا اهـل بيت، به واسطه ‏رسول خدا (ص) بر شما مردم حقى داريم، شما نيز بر ما حقى داريـد وقتى که شما حق ما را به ما داديد، بر ما لازم است که ‏حقوق شما را رعايت کنيم. (بحارالانوار جلد 146)

اگرچه اين پيشنهاد رنگ تهديد و اجبار نيز گرفته بود. مسئله ولايت عهدي با تلاش هاي امام براي افشاگري همراه بود و شرط ‏اصلي دخالت نکردن در عزل و نصب ها که همان شريک نبودن در حکومت جائر زمان براي حضرت محسوب مي شد، نيز به ‏همين منظور بود و امام بدين ترتيب توطئه هاي مأمون را يکي پس از ديگري خنثي مي کرد و کار بدانجا رسيد که عرصه بر ‏مأمون تنگ شد و امام رضا (ع) را بزرگترين خطر جدي براي بقاي حکومت خود مي دانست و وقتي دريافت عوام فريبي هاي ‏او در اعلام وليعهدي امام رضا (ع) نيز کارگشا نيست، چاره اي جز به شهادت رساندن امام (ع) براي خود نديد.‏

سرانجام خورشيد فروزان وجود امام (ع) در روز ۲۹  صفر سال ۲۰۳  ق. غروبي سرخ را به مشرق ايمان نشست و بار ديگر ‏سياست مزورانه عباسي تن به شکست داد

دوران حيات و امامت امام هشتم اوج گيرى گرايش مردم به اهل بيت و‎ ‎دوران گسترش پايگاههاى مردمى اين خاندان ‏است‎.(1)

چنان‎ ‎كه مى دانيم امام از پايگاه مردمى شايسته اى برخوردار بود و «در همان شهر كه مأمون‎ ‎با زور حكومت مى كرد او مورد ‏قبول و مراد همه مردم بود و بر دلها حكم مى راند‎... ‎نشانه ها و شواهد تاريخى ثابت مى كند كه (در اين دوران) پايگاه ‏مردمى مكتب على عليه‎ ‎السّلام از جهت علمى و اجتماعى تا حدّى بسيار رشد كرده و گسترش يافته بود. در آن‎ ‎مرحله بود كه ‏امام عليه السّلام مسئوليت رهبرى را به عهده گرفت‎.» (2)

گرچه‎ ‎كه در دوران امامت امام رضا عليه السّلام دو مرحله فعاليّت در سالهاى خلافت هارون و‎ ‎سال هاى خلافت مأمون را مى ‏توان از يكديگر جدا كرد و براى هر يك از اين دو مرحله‎ ‎ويژگي هايى متمايز از ديگرى يافت، اما اگر به ويژگى عمومى اين دوران ‏بنگريم، خواهيم‎ ‎ديد «هنگامى كه نوبت به امام هشتم عليه السّلام مى رسد... دوران، دوران گسترش و‎ ‎رواج و وضع خوب ائمه ‏است و شيعه در همه جا گسترده اند و امكانات بسيار زياد است كه‎ ‎منتهى مى شود به مسأله ولايتعهدى . البته در دوران ‏هارون، امام هشتم در نهايت تقيّه‎ ‎زندگى مى كردند. يعنى كوشش و تلاش را داشتند، حركت را داشتند، تماس را داشتند،‎ ‎منتهى با پوشش كامل... مثلاً دعبل خزاعى كه درباره امام هشتم در دوران ولايتعهدى آن‎ ‎طور حرف مى زند دفعتاً از زير ‏سنگ بيرون نيامده بود. جامعه اى كه دعبل خزاعى مى‎ ‎پرورد يا ابراهيم بن عبّاس را كه جزو مدّاحان على بن موسى ‏الرضاست، يا ديگران و‎ ‎ديگران را، اين جامعه بايستى در فرهنگ ارادت به خاندان پيغمبر سابقه داشته باشد‎. ‎چنين نيست كه ‏دفعتاً و بدون سابقه قبلى در مدينه و در خراسان و در رى و در مناطق‎ ‎گوناگون ولايتعهدى على بن موسى الرضا عليه السّلام ‏را جشن بگيرند. اما قبلاً چنين‎ ‎سابقه اى نداشته باشد. آنچه در دوران على بن موسى الرضا عليه السّلام يعنى‎ ‎ولايتعهدى ‏پيش آمد نشان دهنده اين است كه وضع علاقه مردم و جوشش محبّتهاى آنان نسبت‎ ‎به اهل بيت در دوران امام رضا عليه ‏السّلام خيلى بالا بوده است. به هر حال بعد هم‎ ‎كه اختلاف امين و مأمون پيش آمد و جنگ و جدال بين خراسان و بغداد، پنج ‏سال طول كشيد‎ ‎همه اينها موجب شد كه على بن موسى الرضا عليه السّلام بتوانند كار وسيعى بكنند كه‎ ‎اوج آن به مسأله ‏ولايتعهدى منتهى شد‎.»(3)

حقيقت آن است كه در اين دوران،‎ ‎بدى اوضاع ميان امين و مأمون به امام كمك كرد تا بار سنگين رسالت خويش را بر دوش‎ ‎كشد، بر تلاشهاى خود بيفزايد، و فعاليتهاى خود را دوچندان كند، چه در اين زمان‎ ‎زمينه آن فراهم گشت كه شيعيان با او ‏تماس گيرند و از رهنمودهاى او بهره جويند، و‎ ‎همين امر در كنار برخوردار بودن امام از ويژگيهاى منحصر به فرد و رفتار ‏آرمانى كه‎ ‎در پيش گرفته بود سرانجام به تحكيم پايگاه و گسترش نفوذ امام در سرزمينهاى مختلف‎ ‎حكومت اسلامى انجاميد. ‏او خود يك بار زمانى كه درباره ولايتعهدى سخن مى گويد، به‎ ‎مأمون چنين اظهار مى دارد: «اين مسأله كه بدان وارد شده ام ‏هيچ چيز بر آن نعمتى كه‎ ‎داشته ام نيفزوده است. من پيش از اين در مدينه بودم و از همان جا نامه ها و‎ ‎فرمانهايم در شرق و ‏غرب اجرا مى شد و گاه نيز بر الاغ خود مى نشستم و از كوچه هاى‎ ‎مدينه مى گذشتم، در حالى كه در اين شهر عزيزتر از من ‏كسى نبود.» در اين جا بسنده‎ ‎است سخن ابن مونسـدشمن امامـرا بياوريم كه به مأمون مى گويد: اى اميرمؤمنان، اين كه‎ ‎اكنون در كنار توست بتى است كه به جاى خدا پرستش مى شود‎.(4)

در‎ ‎چنين شرايطى و پس از آن كه حضرت رضا عليه السّلام بعد از پدر مسئوليت رهبرى و امامت‎ ‎را به عهده گرفت در جهان ‏اسلام به سير و گشت پرداخت و نخستين مسافرت را از مدينه به‎ ‎بصره آغاز فرمود، تا بتواند به طور مستقيم با پايگاههاى ‏مردمى خود ديدار كند و‎ ‎درباره همه كارها به گفتگو بپردازد. عادت او چنين بود كه پيش از آن كه به منطقه اى‎ ‎حركت كند، ‏نماينده اى به آن ديار گسيل مى داشت تا مردم را از ورود خويش آگاه كند تا‎ ‎وقتى وارد شهر مى شود مردم آماده استقبال و ‏ديدار او باشند. سپس با گروههاى بسيار‎ ‎بزرگ مردم اجتماع برپا مى كرد و درباره امامت و رهبرى خود با آنان گفتگو مى ‏فرمود‎. ‎آنگاه از آنان مى خواست تا از او پرسش كنند تا پاسخ آنان را در زمينه هاى گوناگون‎ ‎معارف اسلامى بدهد. سپس مى ‏خواست كه با دانشمندان علم كلام و اهل بحث و سخنگويان،‎ ‎همچنين با دانشمندان غيرمسلمان ملاقات كند تا در همه باب ‏مناقشه به عمل آورند و با‎ ‎او به بحث و مناظره پردازند‎.

پدران حضرت رضا عليه السّلام به همه اين فعاليتهاى‎ ‎آشكار مبادرت نمى كردند. آنان شخصاً به مسافرت نمى رفتند تا بتوانند ‏مستقيم و آشكار‎ ‎با پايگاههاى مردمى خود تماس حاصل كنند. اما در دوران امام رضا عليه السّلام اين‎ ‎مسأله امرى طبيعى بود، ‏چرا كه پايگاههاى مردمى بسيار شده و نفوذ مكتب امام على عليه‎ ‎السّلام از نظر روحى و فكرى و اجتماعى در دل مسلمانان ‏كه با امام آگاهانه هميارى مى‎ ‎كردند افزايش يافته بود‎...

پس از آن كه امام مسئوليت امامت را به عهده گرفت همه‎ ‎توانايى خود را در آن دوره، در توسعه دادن پايگاههاى مردمى خود ‏صرف كرد اما رشد و‎ ‎گسترش آن پايگاهها و همدلى آنان با كار امام به اين معنى نبود كه او زمام كارها را‎ ‎به دست گرفته ‏باشد. با وجود همه آن پيشرفتها و افزايش پايگاههاى مردمى ، امام بخوبى‎ ‎مى دانست و اوضاع و احوال اجتماعى نشان مى داد ‏كه جنبش امام عليه السّلام در حدّى‎ ‎نيست كه حكومت را در دست گيرد، زيرا با پايگاههاى گسترده اى كه حضرت داشت، ‏گرچه از‎ ‎او حمايت و پشتيبانى مى كردند، امّا نظير اين پايگاهها به اين درد نمى خورد كه پايه‎ ‎حكومت امام عليه السّلام گردد. ‏چه، پيوند آن با امام پيوند فكرى پيچيده و عمومى بود‎ ‎و از قهرمانى عاطفى نشانى داشت. اين همان احساس هاى آتشين بود كه ‏روزگارى پايه و‎ ‎اساسى بود كه بنى عبّاس بر آن تكيه كردند و براى رسيدن به حكومت بر امواج آن عواطف‎ ‎سوار شدند. اما ‏طبيعت آن پايگاه ها و مانندهاى آن به درد آن نمى خورد كه راه را براى‎ ‎حكومت او و در دست گرفتن قدرت سياسيش هموار ‏سازد‎.

از اين روى مى بيينم كه بيشتر‎ ‎قيامهايى كه مسلمانان و پيروان با اخلاص، با نظريه امام على عليه السّلام برپا‎ ‎كردند، در ‏تناقض ها و اختلاف هاى داخلى نابود مى شد و يا غالباً انشعاب مى كردند و از‎ ‎يكديگر جدا مى شدند و احياناً با يكديگر در جنگ و ‏ستيز بودند. علت اين امر بسى ساده‎ ‎بود. با اين توضيح كه همه پايگاه ها از نظريه امامان آگاه نبودند و اوضاع اجتماعى و‎ ‎موضوعى را درك نمى كردند. بلكه قيام هايشان غالباً عاطفى و آتشين بود، نه آگاهانه و‎ ‎نضج يافته. پس طبيعتاً عواطف و ‏احساسها نمى توانست بناى حقيقى اسلام قرار گيرد؛ چه،‎ ‎بناى حقيقى براساس آگاهى كامل از هدف استوار است‎.

امام رضا عليه السّلام در اين‎ ‎مرحله خود را آماده آن مى كرد تا مهار حكومت را به دست گيرد، اما با شكلى كه او خود‎ ‎مطرح ‏كرده بود و خود مى خواست نه در شكلى كه مأمون اراده مى كرد و در آن شكل‎ ‎ولايتعهدى را به او عرضه داشت و او آن را ‏ردّ كرد و نخواست‎.(5)

اين‎ ‎تصويرى است از دوران امام كه مى تواند در تفسير دو رخداد مهمّ يعنى مسأله ولايتعهدى‎ ‎و نيز مسأله پيشنهاد خلافت به ‏امام از سوى مأمون ما را راهگشا باشد. به تعبيرى‎ ‎ديگر، مى توان گفت تنشهاى موجود در آن زمان هنوز باقيمانده هايى از ‏طوفانى بود كه‎ ‎از چند دهه قبل عليه حكومت اموى و از سوى دو خاندان مهمّ علوى و عبّاسى برپا شده‎ ‎بود. در ميان چنين ‏طوفانى بود كه قدرت طلبان خاندان عبّاسى بر اسبهاى لجام گسيخته‎ ‎خود مى نشستند و هرگونه كه مى خواستند به سوى ‏هدف خودـو با اين ديدگاه كه هدف وسيله‎ ‎را توجيه مى كندـمى راندند و گاه هم در اين هياهو و در غياب ديده هاى مردم ‏خنجرى هم‎ ‎از پشت به خاندان علوى مى زدند و پس از آن ميوه اى را كه در دست مجروح اين خاندان‎ ‎بود، به زور و به ‏چنگال نيزه نيرنگ درمى ربودند‎.

خاندان عبّاسى از سويى از نام‎ آل محمّد سوءاستفاده مى كرد، چندان كه گاه به خاطر نزديكى طرز كار يا تبليغاتشان‎ ‎با آل ‏على ، در مناطق دور از حجاز اين گونه وانمود مى كردند كه همان خط آل على‎ ‎هستند. حتّى لباس سياه بر تن مى كردند و ‏مى گفتند: اين پوشش سياه لباس ماتم شهيدان‎ ‎كربلا و زيد و يحيى است، و عدّه اى حتّى از سرانشان، خيال مى كردند كه ‏دارند براى‎ ‎آل على كار مى كنند‎.(6)

از سويى ديگر نيز همين خلفاى‎ ‎خاندان عبّاسى از همان روزهاى نخست سلطه خود كاملاً ميزان نفوذ علويان را مى‎ ‎دانستند و ‏از آن بيم داشتند‎.(7) ‎سختگيريهايى كه از همان دوران‎ ‎آغازين حكومت عبّاسى عليه بنى الحسن به عمل آمد، گواهى بر اين ‏ترس و وحشت عبّاسيان‎ ‎از اهل بيت و علاقه مردم به آنان است. گواهى ديگر آن كه آورده اند: منصور هنگامى كه‎ ‎به جنگ با ‏محمّد بن عبدالله و برادرش ابراهيمـاز علويانـمشغول بود شبها را نمى‎ ‎خوابيد، حتى در همين زمان دو كنيز براى او آوردند كه ‏آنها را ردّ كرد و گفت: «امروز‎ ‎روز زنان نيست و مرا با آنان كارى نه، تا آن زمان كه بدانم سر ابراهيم از آنِ من و‎ ‎يا سرِ من از ‏آنِ ابراهيم مى شود. او در همين جنگها پنجاه روز جامه از تن نكند و از‎ ‎فزونى اندوه نمى توانست درست سخن خود را پى ‏گيرد‎.»(8)

اين‎ ‎نگرانى در دوران پس از منصور نيز ادامه يافت و نگرانى مهدى و هارون عبّاسى بيش از‎ ‎منصور بود، چندان كه در همين ‏دوران امام كاظم عليه السّلام آن زندانهاى سخت خود را‎ ‎گذراند. پس از اين دو، نوبت به مأمون رسيد. در دوران مأمون مسأله ‏دشوارتر و بزرگتر‎ ‎و مشكل آفرين تر بود. چه، شورشها و فتنه هاى فراوانى سرتاسر ولايتها و شهرهاى بزرگ‎ ‎اسلامى را ‏دربرگرفته بود تا جايى كه مأمون نمى دانست چگونه آغاز كند و چه سان به‎ ‎حلّ مسأله بپردازد. او مى ديد و از اين رنج مى ‏برد كه سرنوشتش و سرنوشت خلافتش در‎ ‎معرض تندبادهايى قرار گرفته كه از هر سو بر آن مى تازد‎.(9)

مأمون در كنار اين ترس و‎ ‎نگرانى از هوشى سرشار، فهمى قوى ، درايتى بى سابقه، شجاعتى كم نظير و جدّيتى راهگشا‎ ‎بهره ‏مند بود و اينها همه در كنار هم، او را بدان رهنمون گشت كه ابتكارى تازه بر‎ ‎روى صحنه آورد و امام هشتم را با تجربه اى ‏بزرگ روياروى سازد و مسأله ولايتعهدى را‎ ‎پيش آورد، هر چند در اين زمينه نيز، تدبير امام عليه السّلام او را ناكام‎ ‎ساخت‎.‎

‎1 ‎ـ اديب، عادل، پيشوايان ما، ترجمه اسدالله مبشرى، 2/221‏‎. ‎

‎2 ‎ـ اديب، عادل، پيشوايان ما، ترجمه اسدالله مبشرى 2/226 و 227‏‎. ‎

‎3 ‎ـ خامنه اى، على، عنصر مبارزه حاد سياسى در زندگانى ائمه، ص40‏‎. ‎

‎4 ‎ـ عاملى، جعفر مرتضى، الحياة السياسيه للإمام الرضا عليه السّلام، ص 142 و‎ 143. ‎

‎5 ‎ـ اديب، عادل، پيشوايان ما، ترجمه اسدالله مبشرى، 2/228ـ230‏‎. ‎

‎6 ‎ـ خامنه اى، على، عنصر مبارزه حاد سياسى در زندگانى ائمه، ص 12 و 13‏‎. ‎

‎7 ‎ـ عاملى، جعفر مرتضى، الحياة السياسيه للإمام الرضا عليه السّلام، ص 65‏‎. ‎

‎8 ‎ـ عاملى، جعفر مرتضى، الحياة السياسيه للإمام الرضا عليه السّلام، ص67 و 68‏‎ ‎به نقل از منابع‎. ‎

‎9 ‎ـ عاملى، جعفر مرتضى، الحياة السياسيه للإمام الرضا عليه السّلام، ص 72‏‎.‎