کارکردهای فرهنگی اعتکاف در جامعه امروز چیست؟
208 بازدید
تاریخ ارائه : 5/11/2014 10:55:00 AM
موضوع: علوم تربیتی

«آرامش گهواره ای ست بر دامن خاک و سنگ پله هایی به جانب افلاک» این سخن جبران خلیل جبران در شرایطی که می رود روح انسان لا به لای زندگی ماشینی، فولاد شود، تجلی آن در ذهن، روان را تازه می کند. حلاوت این تازگی روح در ماه رجب که به واقع از شورانگیزترین ماه های قمری خداست، بیشتر بر رگهای وجودی جان می نشیند. «ایام البیض» از آن جهت که فرصتی برای یافتن آرامش در هیاهوی زندگی پر دغدغه امروز است، می باید با بازشناسی دوباره آن بتوان روحی دوباره را در کالبد جسم ببخشد تا در فرصتی حداقل سه روزه، روان را از تمام آلودگی های بشری تصفیه کند.

معتکف درعبادتی که محور آن راز و نیاز با خداوند و تهذیب نفس و تقویت روح به مدت طولانی در نقطه ای معین است، مجالی می یابد تا به دور از زندگی مادی به خود بازگردد.

چه زیبا سخن گفته اند مولایمان امیرالمؤمنین (ع) که «براستی هر که خود را شناخت، خدا را شناخت» اعتکاف فرصتی را به انسان می دهد که در مسیر خود شناسی به خداشناسی برسد.

بنای روانی و روحانی اعتکاف که بر چهار پایه نیت، توقف در مسجد جامع شهر، کمتر از سه روز نبودن اعتکاف و روزه دار بودن معتکف استوار است، آثار فردی و اجتماعی بسیاری دارد. اما تا کنون چه قدر شاهد این آثار پایدار فردی واجتماعی در جامعه بوده ایم؟ البته از آثار آن درجامعه نمی توان چشم پوشی کرد اما آیا میزان این تأثیرات مورد انتظار بوده است؟ آیا در شرایط کنونی که جامعه ما از بحرانهای هویتی و اجتماعی رنج می برد، فرصت این نیست که با واکاوی ابعاد مختلف آیین اعتکاف و یافتن راه های اثربخشی آن، غبار غفلت از وجوه مختلف آن زدوده شود؟

مسائل معنوی روی مسائل مادی اثرگذار هستند و بالعکس. آداب اعتکاف یک الگوی کهن است که در ناخودآگاه جمعی ما ایرانیان وجود دارد و موجب حفاظت از روان و معنویت می شود. پیشینه این آیین در تاریخ مذهبی ما بسیار قدیمی است و به کشتی نوح، ماجرای یونس پیامبر در شکم نهنگ و اصحاب غار کهف بر می گردد.

اعتکاف حفاظی برای مراقبت روح و روان اوست، علاوه بر منافع معنوی، اعتکاف نمادی از سالم سازی روح و روان است. محل اعتکاف و شرایط آن فرد را از آسیبهای بیرونی نگه می دارد تا به پختگی روانی و معنوی برسد و بتواند در بیرون از محل اعتکاف بدون آسیبهای خارجی به زندگی ادامه دهد.: تقوا، مراقبت نفس از آسیبها و تقویت سیستم ایمنی روانی انسان است و فرآیند اعتکاف، تقوا را در فرد بیشتر می کند.

معتکفین در محل اعتکاف، روح خود را تصفیه کرده و در همه حالات از خود مراقبت می کنند. اعتکاف، علاوه براینکه معتکف را به اصل خود پیوند می زند، فرآیند تقوا را نیز در او تسهیل می کند، زیرا فرد در آن محیط، سیستم روانی و معنوی خود را ترمیم می کند.معتکف خود را از سموم معنوی، روانی و جسمانی پاک می کند. در حقیقت اعتکاف تمرینی برای خود سازی و نوسازی وجود است. زمانی که انسان خود را از این سموم آزاد می کند، دلش شفاف می شود. با افکار سنجی و رفتار سنجی افراد، قبل و بعد از اعتکاف می توان تفاوت در شرایط روحی آنان را دید.در جریان اعتکاف شعر مولوی اتفاق می افتد که می گوید «رو سینه را چون سینه ها/ هفت آب شو از کینه ها/ وانگه شراب عشق را/ پیمانه شو، پیمانه شو»

بعد از تصفیه از آسیبهای بیرون، دل معتکف هم به تبع تقواهای درون، آیینه شده و دل برای عشق به خدا و خدمت به مردم آماده می شود. اکنون این قلب پذیرای بینش، دانش و خوبی هاست. غباری اظهار می کند: مطالعات نشان می دهد که معتکفین در زمان اعتکاف بسیار با هم رئوف و سازگار هستند، زیرا قلب آنها شفاف شده و آمادگی روحی بالایی پیدا کرده اند.زمانی که عشق خدا در دل انسان تعبیه شود، زندگی او عوض می شود و به گفته روان شناسان انسان تولدی دوباره می یابد.در این شرایط که انسان مصون از آسیبها شده است، می تواند زندگی خودش را بسازد. این مرحله خودسازی است. در این شرایط فرد در نماز خود، معراج را حس می کند، رابطه او با دیگران بهبود می یابد، روحش بالاتر می رود و ارتباط بهتری با مردم دارد. زمانی که درون انسان تلطیف شود، او از زیبایی های بیرونی لذت می برد و آن را تحسین می کند. هر اندازه معتکف، آداب را به درستی انجام دهد و پیوندی میان این ذکرها و قلب خود ایجاد کند قطعاً تأثیر پایدارتری بر روح و روانش می گذارد.به اعتقاد من باید بر روی آیین اعتکاف مطالعات و تحقیقات علمی انجام شود. فقها، عرفا و روان شناسان باید مجموعه ای داشته باشند و بر روی اثر بخشی بیشتر اعتکاف و کارکردهای اجتماعی آن کار علمی انجام دهند. قطعاً باید کیفیت و کمیت این امر جدی گرفته شود. اعتکاف در مجموع تأثیرات فردی و اجتماعی دارد، اما میزان تأثیر آن به عمق و تعداد اعتکاف کنندگان بستگی دارد.