درس هایی از جزء بیست و هشتم
39 بازدید
موضوع: اخلاق و عرفان

درس هایی از جزء بیست و هشتم

«محاسبه اعمال با مروری بر فردای قیامت»

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ «سوره حشر، آیه ۱۸»

معنی آیه: ای کسانیکه ایمان آورده اید از مخالفت با خدا بپرهیزید و هر انسانی باید بنگرد که چه چیزی را برای فردای قیامتش از پیش فرستاده و از خدا بپرهیزید که خداوند از آنچه می‌کند آگاه است.


نکات مهم آیه:

۱- این آیه مومنین را به امر به تقوی کرده دستور می دهد در اعمال خود نظر کند. اعمالی که برای روز حساب از پیش می فرستد. 
۲- تقوی و ترس از خداوند سبب می‌شود که انسان برای فردای قیامت بیندیشد و اعمال خود را پاک و پاکیزه و خالص کند. 
۳- تعبیر به «غد» «فردا» برای این است که بفهماند قیامت به ایشان نزدیک است. آنچنانکه فردا به دیروز نزدیک است. 
۴- انسان باید با دقت اعمالش را زیر نظر بگیرد که آیا اعمالش صالح است یا طالح و اگر صالح است شایستگی برای قبول خدا دارد یا مردود است. 
۵- اینکه امر به تقوی می‌کند به خاطر اینکه (ان الله خبیر بما تعملون) او باخبر است از آنچه می‌کنید پس در محاسبه اعمال نیز تقوی داشته باشید. 
۶- علت اینکه د و بار امر به تقوی کرد به خاطر آنست که اول آیه، مومنین را امر به تقوی در مقام عمل نموده و می فرماید: عمل شما باید منحصر در طاعت خدا و اجتناب از گناهان باشد. و در آخر آیه دوباره امر به تقوی می‌کند. یعنی در محاسبه و زیر نظر گرفتن آن عمل نیز تقوی پیشه کنید. چنان نباشید که عمل زشت خود را به خاطر اینکه عمل شماست زیبا و خالص به حساب آورید. 
۷- پس تقو در انجام عمل و تقوی در محاسبه عمل وظیفه ماست. 
۸- پس بر همه مومنین واجب است نخست او را اطاعت نموده، از نافرمانیش بپرهیزید، بعد از آنکه اطاعت کردند دوباره نظری به کرده های خود بیاندازند. چون این اعمال مایه زندگی آخرتشان است که امروز از پیش می فرستند. با همین اعمال به حسابشان می رسند.


مشارطه، مراقبه و محاسبه اعمال

نخستین گامی که علمای بزرگ اخلاق بعد از توبه ذکر کرده اند مشارطه است. منظور از مشارطه شرط کردن با نفس است، با تذکر است و یادآوریهایی که همه روز تکرار می‌شود. و بهترین وقت آنرا بعد از فراغت از نماز صبح دانسته اند به این طریق که نفس خویش را مخاطب قرار داده به او یادآور شود که ای نفس: 
من جز سرمایه گرانبهای عمر کالایی ندارم. و اگر از دست برود تمام هستی ام از دست رفته و با یادآوری سوره شریفه «والعصر ان الانسان لفی خسر» به نفس خویش بگوید: 
با از دست رفتن این سرمایه، من گرفتار خسران عظیم می شوم. باید به خود بگوید فکر کن عمر تو به پایان یافته و بعد از مرگ با دیدن حقایق تلخ و ناگوار سخت پشیمان شده ای و فریاد بر آورده ای: ای فرشتگان پروردگار، شما را به خدا مرا باز گردانید تا عمل صالح انجام دهم در برابر کوتاهی هایی که انجام داده ام. (آیه ۱۰۰ سوره مومنون)
سپس به نفس خویش در مورد اعضاء هفتگانه یعنی چشم و گوش و زبان و دست و پا و شکم و فرج نیز سفارش کن و بگو اینها خدمتگزاران تو و سر بر فرمان تو دارند. آیا می دانی جهنم هفت در دارد و از هر دری گروه خاصی از مردم وارد می شوند و آیا می دانی که این درهای هفتگانه احتمالاً برای کسی است که با این اعضای هفتگانه عصیان کند. بیا و با کنترل دقیق این اعضاء درهای دوزخ را به روی خود ببند و درهای بهشت را به روی خود بگشا.

مراقبه

گام بعدی برای اصلاح نفس، مراقبه است (رقبه) به معنی گردن است و از آنجا که انسان به هنگام نظارت و مواظبت از چیزی گردن می کشد این واژه به معنی نظارت آمده است. 
بعد از شرطهایی که با خود کردی اینک نوبت مراقبت از خویش است چرا که اگر غفلت کند تمام شرطها از بین می رود. البته پیش از آنکه انسان مراقب خویش باشد فرشتگان الهی مراقب اعمال او هستند و خدا مراقب هست «و کان لله علی کل شیء رقیبا». (۱۵-۲ احزاب) 
اما رهروان راه دوست پیش از آنکه فرشتگان مراقب اعمال آنها باشند، خودشان مراقب اعمالشان هستند. در حقیقت در این دنیا به کسی می ماند که دارای گوهرهای گرانبهایی است و از یک بازار آشفته می گذرد و می خواهد با آن بهترین متاعها را برای خود تهیه کند در حالیکه اطرافش را دزدان گرفته اند. اگر لحظه ای از سرمایه نفس خویش غافل گردد آن را به غارت می برند و او می ماند و یک عالم اندوه و افسوس.


محاسبه

گام بعدی برای رهروان راه خدا محاسبه است. منظور این است که هر کس در پایان هر سال یا ماه و هفته و یا در پایان هر روز به محاسبه کارهای خویشتن بپردازد و عملکرد روزانه خود را مورد محاسبه قرار دهد درست همانند تاجر موشکاف و دقیقی که همه روزه یا هر هفته و هر ماه و هر سال به حسابرسی تجارتخانه خود می پردازد. اگر عمل خیری از او سر زده حمد و شکر خدا کند و یا اگر خدای ناکرده، نافرمانی حق کرده از خداوند طلب آمرزش نماید.


چند روایت در مورد محاسبه نفس

۱- پیامبر (ص) فرمود: انسان هرگز اهل ایمان نخواهد شد مگر اینکه در حسابرسی خویشتن سختگیر باشد حتی سختگیرتر از حساب شریک نسبتن به شریکش و مولی نسبت به غلامش. 
۲- عاقل ترین مردم کسی است که به محاسبه نفس خویش بپردازد. 
۳- پیامبر (ص) فرمودند: کسی که به محاسبه نفس خویشتن واقف می‌شود از گناهانش باخبر می‌گردد و از گناه توبه می‌کند و عیوب خود را اصلاح می‌کند. 
۴- امام علی (ع) فرمودند: کسی که به محاسبه خویشتن بپردازد سعادتمند می‌شود. 
۵- و باز فرمودند: میوه درخت محاسبه اصلاح نفس است. 
مردی از حضرت علی (ع) سئوال کرد: ای امیر مومنان انسان چگونه نفس خویش را محاسبه کند؟ 
امام فرمودند: هنگامی که صبح را به شام می رساند نفس خویش را مخاطب ساخته چنین گوید: 
ای نفس امروز بر تو گذشت و تا ابد باز نمی گردد و خداوند از تو درباره آن سئوال می‌کند که در چه راهی گذراندی؟ چه عملی در آن انجام دادی؟ آیا به یاد خدا بودی و حمد او را بجا آوردی؟ آیا حق برادر مومن را ادا کردی؟ آیا غم و اندوهی از دل او زدودی و در غیاب او زن و فرزندانش را حفظ کردی؟ آیا حق بازماندگانش را بعد از مرگ او ادا کردی؟ آیا جلو غیبت برادر مومن را گرفتی؟ آیا مسلمانی را یاری نمودی، راستی چه کار مثبتی امروز انجام دادی. (اخلاق در قرآن- آیه اله مکارم شیرازی)